Son illərdə beynəlxalq təşkilatların ən üst təbəqəsində Azərbaycan vətəndaşlarına rast gəlmək olur.
Və biz, We&World Economics-in oxucularını onlardan biri ilə tanış etmək istəyirik: İFC Beynəlxalq maliyyə təşkilatının Ukraynada və Belorusdakı regional nümayəndəliyinin rəhbəri Rüfət Əlimərdanov.
Qeyd edəkki, İFC diqqətini inkişafda olan bazarlarda korporativ sahədə fəaliyyətinə yönəldən ən iri qlobal inkişaf institutudur.


rufat-alimardanov_3

Cənab Əlimərdanov investisiya bazarlarında geniş iş təcrübəsinə malikdir. 1997-ci ildə İFC-də fəaliyyətə başlayan Əlimərdanov Balkanda, Cənubi Avropada, Meksikada, Rusiya və Türkiyədə iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində layihələr üzərində çalışarkən müxtəlif vəzifələr tutmuş və CFA (investisiya bazarının mütəxəssislərin cəmiyyəti) direktorlar şurasında yer almışdı. Hal-hazırda, cənab Əlimərdanov, Ukraynada Nazirlər Kabinetinin ölkənin ən böyük şirkətlərinə top-menecerləri və direktorlar şuralarına üzvlərin seçimini aparan nominasiya komitəsinin daxilində Ukrayna hökumətinin dövlət şirkətlərinin islahatlarına yardımında mühüm rol oynayır və dövlət və maliyyə sahələrinin islahatı və özəlləşdirməsi üzrə işçi qruplarında fəal iştirak edir. Habelə, Rusiyada və MDB ölkələrində fəaliyyət göstərən bir neçə birbaşa investisiya fondlarının Direktorlar Şuralarının üzvüdür.

Sizin Beynəlxalq maliyyə təşkilatındakı karyeranız necə başladı?
Əmək fəaliyyətimə Azərbaycanda universitetdə oxuyarkən inşaat sahəsində başladım. 1989-dan 1994-cü ilə kimi Azərbaycanda bank sahəsində - mənzil təsərrüfatı və sosial inkişaf Bankında və Azərbaycan Milli Bankında işləmişəm. Bununla yanaşı, mən təhsilimə davam edirdim, habelə Türkiyənin bank məktəbinin illik proqramına qatıldım. İFC - də fəaliyyətimə Vaşinqtondakı mərkəzi ofisdə, Balkanda, Türkiyə və mərkəzi Avropadakı layihələr üzərində başladım. Daha sonra, mən birbaşa dünyanın müxtəlif hissələrində, Meksikadan tutmuş Türkiyəyə kimi layihələrinə qoşulduğum İFC - nin sənaye və xidmət sahələri üzrə qlobal departamentinə keçdim. 2003-2004 – ci illərdə Rusiyanın ağır metallurgiya bazarını tədqiq etməyə başladım. Şərqi Avropa regionu əsl canlanma yaşayırdı və mənim üçün çox maraqlı idi. Mən orda işləməyi özüm istədim və mənim təklifimə dərhal reaksiya verdilər. Vaşinqtondan Moskvaya gəlib mütəxəssislərdən ibarət bir işçi heyəti qurdum, və Şərqi Avropa ölkələrindəki sənaye və xidmətlər sahəsində biznesin idarəsinə başladım. Biz metallurgiya, maşınqayırma, ticarət, əczaçılıq, daşınmaz əmlak, otel biznesi və başqa sahələri əhatə edirdik. Sonra bizə neft-qaz, neft-kimya, dağ-mədən sahələrini və daha sonra kənd təsərrüfatını etibar edilər. Bu həyatımın çox maraqlı illəri idi: həmin dövrdə İFC bizim layihələrimizə 2 milyard dollar investisiya yatırdı. 2011-ci ildən məni Ukrayna və Belorus üzrə regional təmsilçi təyin etdilər. Uzun illər başqa ölkələrdə işləməyimə baxmayaraq mən Azərbaycandakı durumla həmişə maraqlanmışam. Burda mən mütəmadi olaraq baş çəkdiyim yaxınlarım, tanışlarım yaşayır.
İndi Azərbaycan qeyri-neft inkişaf modelinə keçir. Başqa ölkələrin iqtisadiyyatların diversifikasiyası üzrə hansı təcrübəsi var?
Diversifikasiya hökmən lazımdır. Lakin, dünya təcrübəsi göstərir ki, ixracatın bir qrup məhsul üzrə təmərküzləşməsi baş verən olan ölkələrdə diversifikasiyaya nail olmaq çox çətindir. İxracat valyutaya göstərilən təzyiqə görə çətinləşir, və hətta, suveren fondların yaradılmasına, valyutanın sterilizasiya edilməsinə baxmayaraq müəyyən təzyiq qalır. Burda söhbət məmurların və hökumət aparatının taqətdən düşməyindən getmir, burada əlçatan idxala və yaşayış səviyyəsinin artmasına tez öyrəşən cəmiyyət taqətdən düşür. Başqa tərəfdən son 140 ildə adambaşına düşən gəliri 10 dəfəyə artıra bilən bəzi ölkələrin təcrübəsi aşağıdakıları göstərir. ABŞ və Böyük Britaniya ixracat da daxil olmaqla öz iqtisadiyyatlarını diversifikasiya ediblər. Lakin Avstraliyaya və Kanadaya baxsaq, onların da həmin dövrdə sürətlə artmasını, amma onlarda ixracatın bir qrup məhsullarda təmərküzləşdiyini görəcəyik. Əgər məqsəd ÜDM-ni qaldırmaqdırsa, onda diversifikasiya cəmiyyətdə arzulandığı kimi sürətlə töhfə verməz. Lakin uğurlu diversifikasiyanın effekti daha genişdir, çünki o, iqtisadiyyatın tarazlığına, bazarlardakı şoklara dayanıqlığa, və əlverişli şəraitdə gələn "isti" sərmayələrə gətirib çıxardır. Onun görə də qarşıya məqsədin qoyulmasına və inkişaf strategiyasının qurulmasına kompleks şəkildə yanaşmaq və onu həyata keçirərkən intizama riayət etmək lazımdır. Bu mövzu ilə bağlı Dünya Bankı tərəfindən də daxil olmaqla xeyli təhqiqatlar keçirilib. İxrac olunan təbii resursların mövcudluğu və cəmiyyətin onları səmərəli şəkildə satıb pula çevirmək imkanı ölkələr üçün dayanaqlı iqtisadiyyatı qurmağa imkan yaradır. Lakin, əgər cəmiyyət hasil və ixrac edilmiş təbii resursların dəyərindən çox təkrarlanan kapitalı (yollar, limanlar, məktəblər, xəstəxanalar və. s) əldə edə bilirsə və qeyri-maddi aktivlərini və idarəçilik institutlarını düzgün şəkildə qurursa, onda ölkə bəzi şərtlərdə bundan yararlanaraq, öz təbii sərvətlərini effektiv (səmərəli) infrastruktura, daha sağlam və ixtisaslı əhaliyə dəyişdirə bilər. Mənim fikrimlə Azərbaycan bu istiqamətdə hərəkət etməyə başlayıb. İqtisadiyyatın artımı əsasən infrastruktur layihələrin, əlaqəli sahələrdə iş yerlərinin qurulması və əsas fondlara investisiya yatırılması hesabına həyata keçdi. Görünürdü ki, hər şey əvvəlcədən yazılmış plana əsasən gedir: əvvəlcə neft sektoruna diqqət yetirilir, xüsusən valyuta gəlirlərini əldə edilməsinə, daha sonra infrastruktur layihələrin inkişafı başlayır, avtomobil yolları, dəmir yolları, ölkənin coğrafi mövqeyindən istifadə edərək tranzit imkanlar inkişaf edir. Belə xərclər kifayət qədər ədalətlidir. Təhsil və səhiyyə sahələrinin təkmilləşməsi üzrə işlərə başlanılmışdı, lakin ixracatdan əldə edilən gəlir gözlənilmədən kəskin sürətdə azaldı. Bu gün, keçmişi nəzərdən keçirərək, nəyisə başqa cür etmək olardı demək asandır, lakin bəlli di ki, konkret bir plan var idi. Ola bilsin ki, işçi qruplarını və işə yanaşma tərzini tez-tez dəyişən ölkələrin iqtisadiyyatlarından fərqli olaraq idarəçiliyin proqnozlaşdırılması da bizə yardım etdi. İndi ayaqları "yorğana görə uzatmağın" vaxtıdır, müəyyən layihələrə yenidən baxılmalıdır. Bununla yanaşı başlanılmış islahatların neftin yüksək qiymətləri bərpa olana qədər "dondurulması"nın qarşısını alıb sona çatdırmaq çox önəmlidir.
Ukrayna və Belorus bank sistemləri davam edən qlobal iqtisadi böhranın fonunda hansı problemlərlə üzləşirlər?Bu ölkələrdəki vəziyyət Azərbaycandan nə qədər fərqlənir?
İqtisadiyyatdakı vəziyyəti tamamilə bank sektoru əks etdirir. Əlbəttə ki, əks asılılıq da var, çünki bank sektorundakı problemlər kapital bazarının inkişafı olmadan real sektora mane ola bilər. Hal-hazırda Avropa və MDB ölkələrinin bank sistemlərinin çoxunda çətinliklər yaşanır. Əsas problemlərdən biri də problemli kreditlərin yüksək səviyyədə olmasıdır. Onların səviyyəsi müxtəlif yollarla müəyyən edilib qiymətləndirilir. Mahiyyət rəqəmin özündə deyil, problemin mövcudluğundadır, və burda tənzimləmə mühitinin effektivliyi (səmərəliyi) və bank səhmdarların kapitala əlavə vəsaitlər yerləşdirməyə nə dərəcədə hazır olduqları mühüm rol oynayır. Məsələn, Ukraynadakı bankları dörd qrupa bölmək olar: qərb - əsasən Avropa kapitallı banklar, 2013-cü ilə qədər bazarda öz mövqelərini gücləndirən Rusiya kapitllı banklar, Ukrayna kapitallı banklar və dövlət bankları. Bu gün bütün banklarda problemli kreditlər var və daha qabaqcıl texnologiyalardan istifadə olunmasına baxmayaraq, qərb banklarının da belə problemlərlə üzləşməsi istisna deyil, Bununla yanaşı qərb banklarının kapital artırmaqlarına daha çox imkan var idi, və dövlət bankları da öz kapitallarını artırdılar. Həmçinin 80-dən çox yerli banklar ləğv olundu və ya müvəqqəti idarəyə ötürüldü – bu təxminən bankların yarısıdır və ya məlum olan aktivlərin üçdə biridir. Bəzi ekspertlərin rəylərinə əsasən hətta bazarda qalmış banklarda problemli kreditlərin payı 40% səviyyəsində qalır. Bu çox ciddi məsələdir, çünki 2008-ci il böhranından sonra hələ də tam özünə gələ bilməyən ölkənin bank sistemi böhran yaşayır. Belarus bazarında aktivlərin payı 70%-ə kimi çatan dövlət bankları üstünlük təşkil edir. Onların ardınca təqribən 20% payla Rusiya kapitallı banklar gəlir və onlar əsəsən Rusiya dövlət banklarının törəmə müəssisələrdi. Belarusiyanın bank sistemi 2008-ci ildən başlayaraq bir neçə böhran yaşayıb. Elan edilən problemli kreditlərin payı 12%-i keçir, lakin bəzi ekspertlər valyuta ehtiyatlarının onların təxminən 40%-ni qarşıladığını qeyd edərək onun daha yüksək olduğunu hesab edir. Bu fonda, iqtisadiyyatın banklardan asılılığı tarixən aşağı olan və iqtisadiyyatdakı sarsıntıları nisbətən yüngül keçirən Azərbaycanda yaranmış problemləri həll etmək mümkündür. Lakin burada, əsasən, kapital artırma imkanları məhdud olan yerli banklar mövcuddur. Bundan başqa, Azərbaycanda dövlət iştiraklı banklar üstünlük təşkil edirdi. Azərbaycanın Beynəlxalq bankı ilə olan problemlər məlumdur. Lakin onlar, təkcə xidmət olunmayan kreditlərə aid deyildi. Mənim fikrimcə, problem həm də ABB-nin bank bazarına mühüm təsirə sahib olaraq faiz dərəcələrini artırmağında idi. Tənzimləyici, iqtisadiyyatda mənfi nəticələrə yol verməmək üçün prosesləri uçot dərəcəsi vasitəsi ilə tənzimləyərək bunu dayandırmağa çalışırdı; digər tərəfdən, həmin məqsədlə SOFAZ vasitəsi ilə valyuta mədaxilindən yaranan gəlirlər sterilizasiya edilirdi. Lakin ABB-nın həm manatda, həm də başqa valyutalarda olan əmanətlər üzrə faiz dərəcələrini yüksək həddə (20%) saxlamağa davam etməsi vəziyyəti ağırlaşdırırdı. Nəticədə, bazarda sağlam olmayan rəqabət yarandı və bu öz növbəsində dərəcələrin ümumi normasına təzyiq göstərdi. Enerji daşıyıcılarının ixracatından əldə olunan valyuta gəlirlərinin mövcudluğu o demək deyil ki, pul vəsaitləri bazara buraxılmalı və hər layihəyə pul yatırılmalıdır. Bazar təsərrüfat subyektlərinin ehtiyatlarını və bazardakı riskləri əsas götürərək kapitalın dəyərini müəyyən etməli idi, və ABB-nın qeyri-bazar layihələrinin maliyyələşdirilməsi nəticəsində fəaliyyətindəki nöqsanlar bu səviyyəni həddən artıq qaldırmışdı. İndi biz bunları başa düşürük, lakin yüksək dərəcələr dövründə təkcə əhalidə yox, həmçinin riskli investisiya seqmentində işləyən və dəfələrlə barələrində eşitdiyim maliyyə müəssisələrində də bu dərəcələrdən faydalanmağın cazibəsi var idi.

Bildiyiniz kimi, Azərbaycanda dövlət iştirakı ilə iki bank fəaliyyət göstərir, və hökumətin planlarına əsasən, növbəti ildə Beynəlxalq Bankın özəlləşdirilməsi gözlənilir. Hazırki çətin iqtisadi durumda onun özəlləşdirilməsi nə qədər məqsədəuyğundur? Siz hazırda işlədiyiniz ölkələrdə tənzimləyicilər belə hallarda necə davranırlar?
Nəzəriyyədə deyilir ki, bankı fərdi əllərə vermək lazımdır, çünki fərdi investor daha səmərəli olacaq. Mən düşünürəm ki , bu sual daha ətraflı şəkildə qoyulmalıdır – ilk növbədə dövlət bank sahibi kimi bankın qarşısında qoyulmuş məqsədləri müəyyən etməlidir. Məsələn, onlar, ixrac əməliyyatlarını stimullaşdıra, müəyyən infrastruktur layihələrinə müvəqqəti dəstək göstərə, kommersiya bankları ucqar bölgələrdə fəaliyyətə başlayana qədər əhaliyə xidmət göstərə bilərlər və.s. Bankların özəlləşdirilməsi haqqında bir çox ölkələrdə söhbət gedir, lakin özəlləşdirmə uzun prosesdir. 2000-ci illərin əvvəlində investorlar şərq bazarlarına qeyri-rasional ekspansiya göstərirdilər. Bu gün, o vaxtlardan fərqli olaraq investorlarları cəlb etmək qat-qat çətin olub. Əgər Ukrayna və Belorusiyaya nəzər salsaq görərik ki, qərb və Rusiya bankları bui ölkələrə xüsusi maraq göstəriblər. Bü gün sərfəli qiyməti almaq üçün, bankı düzgün şəkildə hazırlamaq, korporativ idarəetməni islah etmək, yəni potensial "alıcılar " ücün onu daha da maraqlı etmək lazımdır. Bu gün, bu iş Ukraynada kifayət qədər fəal aparılır və İFC da daxil olmaqla beynəlxalq maliyyə təşkilatları bu proseslərdə iştirak edirlər, məsləhətlər verirlər və imkan daxilində yardım göstərirlər. Azərbaycan və Ukraynadan fərqli olaraq, bank bazarındakı aktivlərin dövlət banklarına məxsus olduğu Belorusiyada bu proseslər başlanılıb.

Bu, İFC-nin dövlət banklarının özəlləşdirmə prosesində iştirak etməyə hazır olduğunu göstərir?

Biz bankın (dövlət ya da şəxsin) nizamnamə kapitalında iştirak etsək də, həmişə minoritar investor şəklində iştirak edirik. Yəni, biz, nəticədə, özəlləşdirən investor deyilik. Bankların özəlləşdirici resursları və düzgün idarəetmə sistemi olan bank strukturu olmalıdı. Biz nə əlavə edə bilərik? Biz, məsələn, banka məsləhətlər verərək, daxili sistemləri, o cümlədən korporativ idarəetməni sazlayaraq, və ya başqa proqramlar vasitəsilə prosesi sürətləndirə bilərik. Bununla hal-hazırda Ukrayna və Belorusiyada məşğuluq. Biz, kapitala qoşulmağımızla bağlı qərar veririksə o zaman strateji investorla birgə qoşuluruq. Yaxud investor tapılana kimi biz birinci də qoşula bilərik. Kapitala qoşulmaqla biz həmin vaxtda səhmdar olan dövlətin və investorun işini yüngülləşdiririk. Bu o demək deyil ki, biz hər özəlləşdirmə prosesində iştirak edəcəyik, amma belə investisiyaları nəzərə almağa hazırıq. Biz bankın tədqiq edirik, məsləhətlər veririk, bəzən banka ticarətin maliyyələşdirilməsi ilə yardım göstəririk. Növbəti mərhələdə kredit xətlərini təqdim edirik və sonra, əgər qərara gəliriksə, kapitala qoşuluruq. Dövlət, bankın sahibi olaraq özəlləşdirmə məsələsinin məqsədəuyğunluğuna baxaraq, dəqiq müəyyən etməlidir ki, bankın qarşısına hansı məqsədlər qoyulsun. Hamı üçün asan düstur yoxdur, amma bir şey bəllidir: bazarın bütün seqmentlərində işləyən və hökm sürən və tam universal olan dövlət bankı getdikcə dünya miqyasında nadir rast gəlinən modeldir.
Siz əlbəttə bilirsiz ki, bü gün, Azərbaycanın bank sektoru ağır günləri yaşayır. Siz, banklara yardım etmə təcrübənizə əsaslanıb bizim banklara nə məsləhət görərdiniz? Gecikmələr probleminin həlli üçün hansı mexanizmlər daha effektivdir?
Bu gün, Ukraynada oxşar problemin həlli üçün müxtəlif mexanizmlər yaradılır. Onlardan biri müəssisələrin borclarının məhkəmədən kənar restrukturizasiyası mexanizmini nəzərdə tutur. 2016-cı ilin İyun ayında hazırlığında İFC iştirak etmiş müvafiq qanun qəbul edildi. Qanunun əsas məqsədi sağlam müəssisələrin və iş yerlərinin qorunması, həmçinin iqtisadiyyatın maliyyə və real sektorlarının tezliklə sağlamlaşdırılmasıdır. Ukraynada problemli kreditlər məsələsi yeni deyil. Bu məsələnin həlli istiqamətində bir neçə cəhd olub, amma bunun üçün müvafiq qanunvericilik bazası və münasib mühit lazımdır. Bu mühitin yaxşılaşdırması üçün İFC həm hökumət, həm də tənzimləyici ilə kifayət qədər sıx əməkdaşlıq edib. Lakin bu cür kreditlərin bu günə olan səviyyəsi o qədər yüksəkdir ki, bu məsələni tək yerli fərdi kapitalın hesabına həll etmək çox çətindir. Dünya təcrübəsində dövlətin və xarici investorların iştirakı olan nümunələr var. Belarusiyada xüsusi strukturlar yaradılır. Lakin Azərbaycana baxdığımızda, burda həm iqtisadiyyatın miqyasına görə həm də publik pul vəsaitlərinin daha dayanıqlı olmasına görə iqtisadiyyat daha elastikdir. Dövlət, ABB və Bank Standart məsələlərində olduğu kimi problemli kreditlər məsələsinin həllini artıq dəstəkləmişdi. Problemli kreditlər ilə iş təcrübəsi olan xarici mütəxəssislərin cəlb olunması ehtimalı var. İrlandiya və ABŞ-da bu məsələnin həllində müsbət nəticə əldə olunmuşdu. Xüsusi strukturlara belə borcları ötürərkən, banklar öz resurslarını azad edə bilir və bu onların yenidən kreditləşməyə qayıtmasına imkan yaradır. Bu gün, bu, kreditləşməyə mane olan problemlərdən biridir, digər problemlər arasında valyuta məzənnəsinin proqnozlaşdırılması və girovlarla işləmə baxımından tənzimləyici mühiti qeyd edə bilərəm. Kreditləşmənin effektiv olması üçün bu problemlər tənzimlənmiş olmalıdır. Bildiyim qədərilə, yuxarıda qeyd etdiklərim Azərbaycanda müzakirə olunmuşdu, və ümüd edirəm ki, problemli kreditlərlə işləmə mexanizmi tapılacaq.
Siz bu problemdə dövlət iştirakını qeyd edərkən , yəqin ki dövlətin xüsusi strukturun yaradılmasındakı iştirakını nəzərdə tuturdunuz, çünki ABB məsələsində olan yanaşma şəxsi banklarda vaxtı keçmiş kreditlər probleminin tənzimləməsində tətbiq edilə bilməz?
Aktivlərin idarəedilməsi üzrə xüsusi strukturun yaradılması çoxlu imtiyazlar təklif edir. Birincisi, o, məhdudlaşmış ehtiyatları və ekspertizanı bir yerdə toplamasına imkan yaradır. İkincisi, aktivlərlə işləmək üçün ardıcıl və standart üsullar tətbiq olunur. Üçüncüsü, zərurət yarananda daha qaydaya salınmış iqtisadiyyat sahələrinin restrukturizasiyasına imkan yaranır. Başqa imtiyazlar da var. Amma bu əvəzsiz olmamalıdır, belə əməliyyatlardan qazanc əldə edən banklara kifayət qədər sərt şəraitlər tətbiq olunmalıdır. Onlar, bonusların səviyyəsi və necə işləyəcəkləri də daxil olmaqla xüsusi nəzarət altına götürülməlidirlər: necə ki ABŞ-da ipoteka böhranından sonra edilmişdi, onlar da sərt tələblərə riayət etməlidir.
Dünya təcrübəsindəki xüsusi strukturların aldığı problemli kreditlər portfelinin qiyməti onların real dəyərindən nə qədər fərqlənə bilər?
Bu, konkret haldan, problemin dərinliyindən və bir çox amillərdən dəyişən bazar konyunkturasından asılıdır. Yenə də Ukrayna barədə danışsaq, orda problemlər 2008-ci ildə başlamışdı, lakin indi aktivlərin qiymətləndirilməsinə tamamilə başqa amillər təsir edir. Hələ ki inkişafda olan ölkələrin bazarları kapital hərəkəti baxımından özlərini necə aparacaqları tam anlaşılmır; ortamüddətli perspektivdəki inkişaf edən bazarlar üçün kapitalın qiymətinin artması təhlükəsi mövcuddur. Bu, aktivlərin qiymətləndirməsinə da təsir edə bilər. Bu gün, bank sahibləri üçün xoş olmasa belə həqiqətin üzünə baxmaq çox vacibdir. Amma problemin həlli uzansa, o, ağırlaşacaq. Azərbaycanda, neftin qiyməti yenidən qalxmasına təhtəlşüur ümid var, amma hələ ki, ona güvənmək olmaz. Bu gün, ölkənin ixracatının 90% neft-qaz sektoru təmin edir. Elə ölkələr var ki, iqtisadiyyatları xammal qruplarından daha da asılıdır, amma bizdə bu asılılıq cəmi bir qrupdu. Azərbaycan neftin bir barelinin qiyməti 100 dollar olan vaxtını da yaşayıb, amma 1970-ci ilə qədərki dövrə nəzər salsaq görərik ki, neftin bir bareli bu günkü qiymətlərlə 20 dollar səviyyəsində olub. 1980-ci illərdə 100 dollara kimi sıçrayışlar olurdu, sonra qiymətlər yenə də 15-30 dollara düşdü. Lakin ortalama qiymət 20 dollar civarında idi. Onun üçün də 130-140 dollar civarında qiymət anomal sayılır, və ona güvənməyə dəyməz. Qiymətin qalxması və yeni səviyyədə qala bilməsini ehtimal edə bilərəm, lakin, o, əvvəlki səviyyəyə çatmaz.
rufat-alimardanov
İFC-nin milli valyutada pul təsisatına keçmək barədə siyasəti nədir? Axı bu, daha çox şirkətlər üçün uzunmüddətli maliyyələşməyə yol aça bilərdi.
Adətən borc alanlar böhran zamanı bunu yada salırlar. Böhrandan əvvəl Azərbaycanda başqa ölkələrdən fərqli olaraq, milli və xarici valyutalarda kreditləşmənin şərtləri demək olar ki, eyni səviyyədə idi. Bununla yanaşı, Ukraynada və Belorusiyada xarici valyutalarda kreditləşmə milli valyutalardakı kreditləşmədən daha ucuz idi. Şirkətlər bundan istifadə edirdilər, kreditləri götürüb, uzun müddətli layihələrə yatırırdılar. Layihə Ukrayna aqroistehsalçılarındakı kimi ixrac gəlirlərindən asılıdırsa, o zaman bu sxem işləyir, lakin müəssisələr dollar və avro ilə maliyyələşir amma daxili bazarda işləyirlərsə və yaxud Belorusiya şirkətləri kimi məhsullarını Rusiyada rubla satırlarsa, əlbəttə onlar valyuta risklərinə məruz qalarlar. Hamı problemlərlə üzləşərkən riskləri yada salır. Bu gün aşağı dərəcələrə baxmayaraq, xarici valyutada maliyyələşməyə hazır olmayan çoxlu şirkət var, çünki onlar artıq bunun risklərini yaxşı başa düşürlər. Mənim fikrimcə Azərbaycanda dollarla maliyyələşmə Belarusiyada və Ukraynadakı kimi yüksək səviyyədə olmayıb, lakin burda başqa problemlər var: əhalinin xarici valyutada kreditləşməsinə icazə verilirdi, bir də banklar öz valyuta depozitlərindən asılıdırlar. Əhali illər boyu stabil qalan və qısa bir müddətdə ciddi dəyər itirmiş milli valyutaya etimadını itirib, öz pul qənaətlərini dollara çevirməyə başlayıb, və belə qənaətlərin payı artıq 80%-ə çatır. Bu, bankları ciddi təhlükəyə salır, çünki bankların aktivləri borcalanların milli valyutada əldə etdiyi gəlirlərdən asılıdır. Buna görə də milli valyutada maliyyələşmə IFC-də işləyən ölkələr üçün prioritetdir. Biz bunu hər cəhətdən dəstəkləyirik, yalnız reallıqlar da var. Bizim belə bir maliyyə təqdim etməyimiz üçün bizim bu valyutada fondumuz olmalıdır. Əgər yerli bazarlarda istiqraz buraxılsa, onlar buna hazırlıqlı olmalıdırlar, alətləri əldə etmək istəyən investorlar olmalıdır. Bugün bizim nə Ukraynada, nə Belarusiyada, nə də Azərbaycanda milli valyutada əlverişli maliyyə vəsaitimiz yoxdur. Lakin düşünürəm ki, son sarsıntılara qədər Azərbaycanda vəziyyət milli valyutada, o cümlədən istiqrazlar vasitəsilə maliyyələşməyə yaxın idi. Ona görə də, vəziyyət düzəldikdən sonra milli valyutada maliyyələşmə məsələsi prioritet ola bilər və bu bazarı inkişaf etdirmək lazım olacaq.
Milli valyutanın məzənnəsinin aşağı düşməsi IFC-nin tərəfdaş ölkələrdəki işinə, onun bu ölkələrdəki layihələrə investisiya qoymasına təsir göstərirmi?
Aksioner kapitalına daxil olduğumuz hallar istisna olmaqla, biz, milli valyutada maliyyələşdirdiyimiz yerlərdə valyuta məzənnəsinin dəyişmə perspektivlərinə baxırıq. Məzənnənin qeyri-sabit olduğunu və onun gələcəkdə düşmə perspektivini gördükdə, əlbəttə ki, gəlir və xərclər arasında, həmçinin valyuta riskləri baxımından şirkətin aktiv və passivləri arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqin olmamasına diqqət yetiririk. Ukraynadan danışsaq, kənd təsərrüfatı və İT sahəsində işləyən şirkətlər ixrac bazarlarında aktiv işləyirlər. Əsasən yerli bazarın iştirakçıları olan, lakin maliyyə vəsaitini xarici valyutada alan borcalanlarla işləyərkən məzənnənin dəyişmə proqnozlarını diqqətlə təhlil edib sınaqdan keçirmək, və bu şirkətlərin hansı təhlükəsizlik əmsalına malik olmalarını öyrənmək lazımdır.
Siz, Rusiya və MDB ölkələrində işləyən bir neçə birbaşa investisiya fondunun direktorlar şurasının üzvüsüz. Cari iqtisadi vəziyyətdə gəlirlilik baxımından bu fondlar birbaşa investisiyaların yatırılmasında nə dərəcədə maraqlıdırlar? İnvestisiya üçün hansı sahələr daha cəlbedicidir?
Mən təmsil olunduğum fondlar regionaldır, lakin onların investisiyalarının əksəriyyəti Rusiyaya yatırılmışdır. Amma mən regionda fəaliyyət göstərən birbaşa investisiya fondlarından danışacam. Bu gün Ukraynada investisiyalara böyük təlabat var. İFC belə fondlarda limited partner (passiv tərəfdaş) kimi iştirak edir. Bu gün, artıq bizim birbaşa investisiya fondlarımızda investisiyalarımız var, və biz yeni təkliflərə hazırıq. Adətən fondlar İT sahəsinə daxil olurlar. İFC – nin Yandex və EPAM kimi məşhur şirkətlərə birbaşa ya da fondlar vasitəsi ilə uğurlu investisiya yatırdığı hallar Rusiyadakı kimi, Ukrayna və Belorusiyada da mövcuddur. Sürətli inkişaf dövründə fondlar istehlak malları ilə bağlı olan sektora fəal investisiya yatırırdılar. Hal-hazırda fondların investisiya yatırmaq istədikləri sahələrə yanaşma dəyişilir. İT perspektiv istiqamət olaraq qalır; Ukraynada həmçinin enerji səmərəliliyi mövzusu perspektiv hesab olunur, çünki burda uzun illərdir ki, iqtisadiyyatda əsas yeri enerji intensivliyi tuturdu. Bərpa olunan energetika sahəsi da cəlbedici tarif siyasətinə görə kifayət qədər perspektiv görsənir. Azərbaycanda da Ukraynadakı kimi kənd təsərrüfatı artım göstərir. Ola bilsin bu sektorda iştirak etməyə hazır olan birbaşa investisiya fondlarının peyda olmaq vaxtıdır.
Bütün dünya iqtisadiyyatı böhran yaşayır, neft qiymətlərinin aşağı enməsi isə neft hasil edən ölkələrə, o cümlədən Azərbaycana güclü təsir göstərir. Sizcə bu böhrandan minimal itkilərlə necə çıxmaq olar? Ən effektiv tədbirlər hansılardır, xarici borcları artırmağa dəyərmi, struktur transformasiyalar üçün kreditləri cəlb etmək nə dərəcə məqsədəuyğundur?
Xarici borcun yetərincə yüksək olduğu Belarusiya və Ukraynadan (Ukraynanın xarici borcu hətta restrukturizasiyadan sonra əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir) fərqli olaraq, Azərbaycan daha yaxşı vəziyyətdədir. Düşünürəm ki, lazım olarsa, bazarda Azərbaycanın maliyyələşdirilməsinə maraq olacaq. Düzdür, əgər bir neçə il ərzində xarici borc artarsa, cəlb edilmiş vəsaitin həm cari ehtiyacların ödənilməsinə, həm də əsas fondlara investisiya yatırılmasına sərf edilməsi vacibdir. Əks halda, cəlb edilmiş vəsait xərclənəcək, əhalinin yaşayış səviyyəsi yüksəlsə də, borcların ödənilməsi üçün mənbələr yaranmayacaq. Bəzi ölkələrin qanunvericiliyi tələb edir ki, xarici dövlət borcunu formalaşdıran vəsaitlər yalnız investisiya layihələrinə və tənəzzülə qarşı mübarizəyə xərclənsin, cari xərclərə sərf olunmasın. Mahiyyətcə, xarici borcun daim artırılması bugünkü problemlərin gələcək hakimiyyətin, bəzən də gələcək nəslin üzərinə atılmasıdır. Lakin, borc alınan vəsaitlər səmərəli şəkildə investisiya edilirsə, bunun nəticəsindən gələcək nəsillər də faydalana biləcək. Belə bir halda birbaşa xarici investisiyalar cəlb etmək daha etibarlı olardı. Onlar adətən uzunmüddətli olur və nou-hau, yeni texnologiyalar ilə gəlir. Mən bu istiqamətə üstünlük verərdim. Xarici resurslara ehtiyac varsa, xarici investorların cəlb olunması üçün proqramın yaradılması məqsədəuyğun olardı. Burada anlamaq lazımdır ki, sən regiondakı qonşuların ilə xarici kapital üçün rəqabət aparırsan. Onların arasında tutumlu iqtisadiyyata və böyük bazara malik olan ölkələr var, məsələn Rusiya və Türkiyə. Ona görə də öz yerini müəyyən etmək və qarşıya məqsəd qoymaq lazımdır. Bu zaman xarici investisiyalar cəlb etmək olar. Azərbaycan bunu neft-qaz sahəsində uğurla həyata keçirə bilir.
Siz işlədiyiniz ölkələrinin, həmçinin Azərbaycanın bank sahəsi və bütövlükdə iqtisadiyyatı haqqında öz fikirlərinizi söylədiniz. Asudə vaxtlarınızı necə keçirirsiniz?
Mən, bir çox azərbaycanlı kimi futbol oynamağı xoşlayıram. Lakin indi əvvəlki kimi böyük futbol oynamıram, daha çox övladlarımla top qovuram. Bütün ömrüm boyu üzgüçülüklə məşğul olmuşam, o cümlədən açıq suda, indi də bu həvəsimə sadiqəm. Bundan başqa oğlumla birgə gitarada ifa etməyi öyrənirik.
Maraqlı müsahibə üçün təşəkkür edirik.

İlahə Məmmədli


Pulsuz abunə: We & World Economics wem_rss
Bizi sosial şəbəkələrdə izləyin: wem_tw wem_ld wem_inst wem_fb